ایران پرسمان - یک جامعه شناس با تحلیل مؤلفه «امامت و امت»، حضور حماسی مردم را نشانه بلوغ ملی دانست و تأکید کرد جامعه ایران در این واقعه با درک آگاهانه مسئولیت، انسجام خود را اثبات کرد.
پرویز امینی، جامعهشناس، در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت بررسی «شمایلهای اجتماعی جنگ» گفت: برای شناخت یک جامعه راههای مختلفی وجود دارد، اما وضعیتهای بحرانی و بهویژه جنگ، امکان شناخت عمیقتر و واقعیتر از جامعه را فراهم میکنند. در شرایط عادی، افراد و جوامع میتوانند درباره ویژگیهای خود ادعاهایی داشته باشند، اما در بحران، آنچه واقعاً هستند آشکار میشود و امکان پنهان کردن حقیقت وجود ندارد.
وی افزود: جنگ یکی از شدیدترین وضعیتهای بحرانی است، زیرا موجودیت و هستی یک جامعه هدف تهدید قرار میگیرد. در چنین شرایطی میتوان جامعه را از طریق شمایلها، تصاویر و رفتارهای اجتماعی آن شناخت. این شمایلها کیفیت جامعه را نشان میدهند و به آیندگان تصویر روشنتری از آن دوره تاریخی ارائه میکنند.
طاهره سرباز، شمایل زینبی جنگ
امینی با اشاره به برخی نمونههای اجتماعی جنگ، از مادر هشت شهیدی یاد کرد که در روزهای جنگ مورد توجه افکار عمومی قرار گرفت و گفت: خانم طاهره سرباز، مادر و مادربزرگ هشت شهید، یکی از برجستهترین شمایلهای این جنگ بود. در حالی که انتظار میرفت با چهرهای فرو ریخته و سرشار از اندوه روبهرو شویم، او تصویری از استواری و مقاومت را به نمایش گذاشت.
وی ادامه داد: در عین حال که این مادر شهید استوار بود، روایت مصیبت خود را نیز بیان میکرد. وقتی از نوه ۲۲ روزهاش سخن میگفت که بر اثر انفجار به روی درخت افتاده بود، در واقع نوعی روایت عاطفی و هنرمندانه از مصیبت ارائه میکرد. او در عین بیان درد، خود را با حضرت زینب (س) مقایسه میکرد و میگفت مصائب خاندان اهل بیت (ع) بسیار فراتر از آن چیزی بوده که او تجربه کرده است. به همین دلیل میتوان او را «شمایل زینبی» این جنگ دانست.
این جامعهشناس با اشاره به جنبههای فرهنگی این نوع روایتها گفت: در سخنان این مادر شهید، نوعی شاعرانگی و لطافت زبانی دیده میشد که ریشه در فرهنگ و روح ایرانی دارد. این ویژگی نشان میدهد عناصر فرهنگی و تاریخی ایران همچنان در لایههای عمیق جامعه حضور دارند و در بزنگاههای تاریخی خود را آشکار میکنند.
اجتماعات خیابانی؛ تجلی پیوند امت و امامت
امینی در ادامه به اجتماعات مردمی پس از شهادت رهبر انقلاب اشاره کرد و گفت: یکی از مهمترین شمایلهای اجتماعی این دوره، حضور گسترده مردم در خیابانها بود. این اجتماعات را میتوان در چارچوب مفهوم «امامت و امت» تحلیل کرد. جامعه ایران در شرایطی که رهبر خود را از دست داده بود، نه دچار سردرگمی شد و نه اراده خود را از دست داد، بلکه بهطور آگاهانه مسئولیت خود را تشخیص داد و وارد میدان شد.
وی افزود: در تاریخ معاصر و حتی در تاریخ اسلام، نمونههای اندکی میتوان یافت که جامعهای پس از از دست دادن رأس هرم رهبری، بتواند چنین منسجم و آگاهانه عمل کند. مردم با حضور در خیابانها نشان دادند که اراده مقاومت همچنان زنده است و پروژه فروپاشی اجتماعی با شکست مواجه شده است.
این جامعهشناس با اشاره به ریشههای تاریخی این انسجام اجتماعی اظهار کرد: جامعه ایران حاصل چند دهه جامعهسازی و نهادسازی است. از دوران امام خمینی (ره) به بعد، اعتماد به نفس ملی و روحیه مقاومت در جامعه تقویت شد. شکلگیری نهادهایی مانند بسیج، سپاه و جهاد سازندگی نیز در همین راستا قابل تحلیل است.
امینی شهادت رهبر انقلاب را یکی دیگر از نقاط مهم شکلگیری شمایلهای اجتماعی جنگ دانست و گفت: شهادت ایشان چند پیام مهم داشت. نخست اینکه رهبر انقلاب نخستین جانفدای اسلام، ایران و مردم شد. این مسئله بسیاری از شبهات و اتهاماتی را که درباره مسئولان مطرح میشد از میان برد و نشان داد که عالیترین مقام کشور نیز در صف نخست ایثار و فداکاری قرار دارد.
وی افزود: بازتاب اجتماعی این مسئله را میتوان در شکلگیری پویش «جانفدا» مشاهده کرد؛ پویشی که اقشار مختلف جامعه با گرایشها و سلایق گوناگون در آن مشارکت داشتند و آمادگی خود را برای دفاع از کشور اعلام کردند.
پرچمگردانی و احیای همزمان هویت ایرانی و دینی
این جامعهشناس در بخش دیگری از سخنان خود به پدیده «پرچمگردانی» در روزهای جنگ اشاره کرد و گفت: پرچمگردانی یکی از مهمترین شمایلهای امر ملی در این دوره بود. در نقاط مختلف کشور، مردم بهصورت خودجوش با حمل پرچم ایران در خیابانها حضور پیدا کردند. این اقدام نشاندهنده احساس تعلق، هویت و افتخار ملی بود.
وی افزود: در گذشته نیز پرچم نماد رسمی کشور محسوب میشد، اما در این دوره به یک نماد اجتماعی فراگیر تبدیل شد. افراد از طبقات و سلیقههای مختلف با پرچم ایران در میدان حاضر شدند و همین مسئله نشان داد هویت ملی در لایههای مختلف جامعه ریشهدار است.
امینی با اشاره به پیوند میان هویت ایرانی و هویت دینی گفت: یکی از ویژگیهای مهم این دوره، آشکار شدن پیوند میان عناصر ملی و مذهبی بود. در بسیاری از سرودها، نوحهها و نمادهای اجتماعی، مفاهیم ایرانی و اسلامی در کنار یکدیگر قرار گرفتند. نمونه آن استفاده از شخصیت رستم در برخی نوحههای مذهبی بود که نشان میداد این دو حوزه نه در تعارض، بلکه در امتداد یکدیگر قرار دارند.
وی در پایان با اشاره به سخنان آیتالله جوادی آملی درباره حضور مردم در صحنه گفت: پیام ایشان نیز یکی از شمایلهای مهم این دوره بود. آیتالله جوادی آملی در ابتدا از «شهادت تحملناپذیر» رهبر انقلاب سخن گفت، اما پس از مشاهده حضور گسترده مردم، با تواضع از عظمت ملت ایران یاد کرد و این حضور را نشانهای از بزرگی و بلوغ اجتماعی جامعه دانست.
امینی تأکید کرد: مجموعه این شمایلها نشان میدهد جنگ تنها یک رویداد نظامی نبود، بلکه صحنهای برای آشکار شدن ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی و هویتی جامعه ایران بود؛ ظرفیتهایی که در شرایط عادی کمتر دیده میشوند اما در بحرانها خود را بهروشنی نشان میدهند.