ایران پرسمان - پژوهشگران یک مدل زبانی تخصصی برای زبان یونانی باستان ساختهاند که میتواند بخشهای از بینرفته متون تاریخی را بازسازی کند. این سامانه که آپولون نام دارد، با بررسی واژهها و جملات باقیمانده، در عرض چند ثانیه بازسازیهای احتمالی برای قسمتهای مفقود اسناد باستانی ارائه میدهد و میتواند به کشف اطلاعات تازه درباره زندگی مردم در جهان باستان کمک کند.
این مدل توسط آکادمی علوم اتریش با همکاری شرکتهای اروپایی میسترال ایآی و سِیل ریپلای توسعه یافته و در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ معرفی شد. آپولون با حدود ۶۰۰ میلیون عبارت یونانی باستان آموزش دیده و نخستین نسخه آن به صورت رایگان در اختیار پژوهشگران و عموم قرار گرفته است.
صدها هزار کتیبه و بیش از یک میلیون قطعه پاپیروس از جهان باستان در موزهها و کتابخانههای سراسر جهان نگهداری میشود، اما بسیاری از آنها آسیبدیده، ناقص یا دشوارخوان هستند. بر اساس اعلام آکادمی علوم اتریش، حدود ۹۲ درصد پاپیروسها هنوز بهطور کامل رمزگشایی نشدهاند.
در آزمایشهایی که بخشهایی از متون اصلی پاپیروس عمداً پوشانده شده بود، آپولون توانست حدود ۸۰ درصد از قسمتهای حذفشده را بهدرستی بازسازی کند. در یک آزمایش دیگر، متخصصان بینالمللی بازسازیهای هوش مصنوعی و پژوهشگران انسانی را به صورت ناشناس مقایسه کردند. کارشناسان در ۷۷ درصد موارد پیشنهادهای آپولون را دستکم همسطح بازسازیهای انسانی دانستند و در ۱۶ تا ۲۰ درصد موارد، پیشنهاد هوش مصنوعی را بهتر ارزیابی کردند.
یکی از ویژگیهای مهم این مدل، توانایی تشخیص تفاوت میان گونهها و دورههای مختلف یونانی باستان است. برای مثال، زبان شعرهای هومری با یونانی رایج در اسناد دوره حکومت روم تفاوت زیادی دارد و آپولون میتواند با بررسی ساختار جمله و واژگان، سبک و دوره احتمالی متن را تشخیص دهد.
از شناسنامه تولد تا طومارهای سوخته پمپئی
پژوهشگران در زمان معرفی آپولون، توانایی آن را با چند نمونه تاریخی آزمایش کردند. یکی از آنها اعلامیه تولد یک نوزاد در مصرِ دوره روم بود که به سال ۱۴۹ میلادی تعلق دارد. مدل توانست بخشهای از دسترفته این سند را بازسازی کند.
نمونه دیگر به طوماری تعلق داشت که در جریان فوران وزوو در سال ۷۹ میلادی سوخته و به شدت کربونیزه شده بود. وضعیت شکننده این طومارها مطالعه آنها را دشوار کرده است، اما بازسازیهای آپولون میتواند به پژوهشگران در تفسیر بخشهای آسیبدیده کمک کند.
در نمونهای دیگر، بازسازی یک کتیبه ناقص از منطقه دریای سیاه به شواهدی درباره اجرای قوانین روم در آن منطقه منجر شد؛ شواهدی که با اطلاعات مربوط به دریافت مالیات بر تنفروشی نیز همخوانی داشت.
پژوهشگران معتقدند ارزش اصلی چنین فناوریای تنها در بازسازی آثار ادبی مشهور نیست. هزاران سند اداری، رسید مالیاتی، قرارداد و نامه شخصی از دوران باستان باقی مانده که بسیاری از آنها هنوز ناقص یا بررسینشدهاند. مطالعه گسترده این اسناد میتواند اطلاعات تازهای درباره تجارت، مالیات، اشتغال و روابط اجتماعی در جوامع باستانی آشکار کند.
با این حال، آپولون قرار نیست جایگزین پژوهشگران شود. پیشنهادهای این مدل همچنان باید با شواهد باقیمانده، ساختار زبان و زمینه تاریخی مقایسه و تأیید شوند.
توسعهدهندگان قصد دارند در مراحل بعدی، قابلیت رمزگشایی پاپیروسهای تاکنون مطالعهنشده و جستوجوی موضوعی و معنایی در متون یونانی باستان را نیز به این سامانه اضافه کنند. آنها همچنین در حال برنامهریزی برای ساخت مدلی مشابه برای زبان لاتین هستند؛ مدلی که قرار است با مجموعهای بسیار بزرگتر، شامل حدود ۱۲ میلیارد عبارت، آموزش داده شود.
آپولون با بودجهای حدود ۴۰۰ هزار یورو و در قالب همکاری میان آکادمی علوم اتریش و شرکتهای میسترال ایآی و سِیل ریپلای ساخته شده و نسخه نخست آن به صورت رایگان و متنباز در دسترس است. پژوهشگران امیدوارند این فناوری بتواند به خواندن و بازسازی اسنادی کمک کند که بخشهایی از آنها برای نزدیک به دو هزار سال از بین رفته یا ناشناخته باقی ماندهاند.