ایران پرسمان - فرزندان بی‌نشان ایران، پس از سال‌ها از سنگرهای دفاع مقدس به میدان بازگشتند؛ این بار در کنار مردمی که بیش از ۲۵۰ شب است برای ایران ایستاده‌اند.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: هر سال هم‌زمان با ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)، پیکر شماری از شهدای گمنام دفاع مقدس بر دستان مردم ایران تشییع می‌شود؛ مردانی که سال‌ها پیش در میدان‌های نبرد، جان خود را برای دفاع از سرزمینشان فدا کردند و حالا پس از گذشت دهه‌ها، دوباره به میان مردم بازمی‌گردند. اما استقبال امسال از این شهدا، حال‌وهوای متفاوتی دارد. این بار، پیش از آنکه پیکرهای مطهرشان در خیابان‌های شهرها تشییع شود، به میدان‌هایی آمده‌اند که مردم از نخستین روزهای جنگ رمضان در آن حضور داشته‌اند؛ میدان‌هایی که بیش از ۲۵۰ شب است چراغ ایستادگی در آنها خاموش نشده و مردمی که هر شب با حضورشان، صحنه‌ای از همبستگی و پایداری ملی را رقم می‌زنند.
این تقارن، فقط هم‌زمانی حضور پیکر چند شهید با تجمعات شبانه مردم نیست؛ گویی تاریخ، پس از سال‌ها، دوباره دو نسل از مدافعان ایران را در یک قاب کنار هم قرار داده است. یک نسل، روزگاری در سنگرهای دفاع مقدس مقابل تجاوز دشمن ایستاد و نسل دیگر، امروز در خیابان‌ها و میدان‌های شهر، در برابر جنگی دیگر، حضور و وفاداری خود را به نمایش گذاشته است. شهدایی که هنوز نام و نشان بسیاری از آنها برای مردم روشن نیست، این روزها پیش از تشییع رسمی، مهمان مردمی شده‌اند که آنها را نه غریبه، بلکه فرزندان خود می‌دانند.
مادر بی‌نشان و فرزندان بی‌نشان
این روزها که پیکر شهدای گمنام در میان مردم تشییع می‌شود، یک نسبت عمیق عاطفی نیز در پس این تصویر وجود دارد؛ نسبتی میان حضرت زهرا (س)، بانوی بی‌نشان مدینه، و فرزندانی که سال‌هاست بی‌نام و نشان به خاک سپرده می‌شوند. همان‌طور که مزار حضرت زهرا (س) نشانی آشکار ندارد، این شهدا نیز بی‌آنکه نام و نشانی از خود به همراه داشته باشند، بر دستان مردم تشییع می‌شوند. گویی در روزهای منسوب به شهادت مادر، فرزندان بی‌نشانش دوباره به میان مردم آمده‌اند؛ فرزندانی که مادران زمینی‌شان شاید سال‌ها چشم‌انتظار بازگشتشان بوده‌اند و حالا مادر امت، میزبان پیکرهای آنان است.
اما گمنامی این شهدا فقط به نداشتن نام و نشان روی تابوت و مزارشان محدود نمی‌شود. شاید در میان همین جمعیتی که برای استقبال از آنها آمده‌اند، کسانی باشند که با این شهدا نسبت خونی و خانوادگی داشته باشند؛ پسرعمو، پسرخاله، برادرزاده یا حتی از بستگان نزدیکشان. شاید کسی در میان جمعیت، بی‌آنکه بداند، کنار پیکر شهیدی ایستاده باشد که سال‌ها پیش عضوی از خانواده‌اش در جبهه‌های جنگ به شهادت رسیده است. شاید مادری، خواهری یا برادری در میان مردم باشد که هنوز نمی‌داند پیکری که امروز بر دوش جمعیت حرکت می‌کند، همان عزیز گمشده خانواده اوست.
این احتمال، معنای گمنامی را عمیق‌تر می‌کند؛ شهیدانی که ممکن است نزدیک‌ترین خویشاوندانشان هم در میان استقبال‌کنندگان باشند، اما هویتشان همچنان در پرده بماند. با این حال، یک چیز درباره آنها روشن است: این مردم، همه آنها را از فرزندان خود می‌دانند. برای تشییعشان نیازی به شناختن نام و نام خانوادگی‌شان ندارند؛ همین که برای ایران جان داده‌اند، برای آنکه مردم آنها را از خود بدانند کافی است.
شاید زیباترین تصویر تشییع شهدای گمنام همین باشد؛ جمعیتی که هرکدام ممکن است نسبتی با یکی از این شهدا داشته باشند، اما همه با یک احساس مشترک، پیکرهایی را بدرقه می‌کنند که گویی متعلق به خانواده خودشان است. در این تشییع، مرز میان خانواده شهید و مردمی که او را نمی‌شناسند، کم‌رنگ می‌شود؛ چراکه هر ایرانی می‌تواند خود را در جایگاه یکی از همان خانواده‌های چشم‌انتظار تصور کند.
وقتی تاریخ دوباره به میدان شهر می‌آید
جنگ، تنها به روزهایی محدود نمی‌شود که صدای انفجار و آژیر در شهرها شنیده می‌شود. گاهی میدان اصلی ایستادگی، خیابانی است که مردم در آن کنار یکدیگر می‌ایستند؛ حضوری که شاید در ظاهر ساده به نظر برسد، اما در دل خود معنایی فراتر از یک تجمع دارد. بیش از ۲۵۰ شب حضور مردم در خیابان‌ها، آن هم در شرایط جنگی، تصویری از جامعه‌ای است که نمی‌خواهد سرنوشت کشورش را به تصمیم و اراده دشمن واگذار کند.
در چنین فضایی، ورود پیکر شهدای گمنام دفاع مقدس به این میدان‌ها، معنایی ویژه پیدا می‌کند. این شهدا متعلق به روزگاری هستند که ایران درگیر جنگ تحمیلی هشت‌ساله بود؛ روزگاری که دشمن با تصور تضعیف و تجزیه ایران، تجاوز به خاک کشور را آغاز کرد، اما با مقاومت مردم و رزمندگان، نتوانست به اهداف خود برسد. مردانی که آن روزها از خانه و خانواده گذشتند تا ایران باقی بماند، امروز به میان مردمی آمده‌اند که بار دیگر در شرایط جنگی، حضور در میدان را انتخاب کرده‌اند.
شاید برای بسیاری از حاضران، این نخستین مواجهه نزدیک با پیکر یک شهید گمنام باشد؛ اما مفهوم این حضور برای آنها ناآشنا نیست. نام گمنام، به معنای ناشناخته بودن راه و آرمان این شهدا نیست. آنها در حافظه تاریخی یک ملت جای دارند؛ حتی اگر خانواده‌ای هنوز چشم‌انتظار بازگشت پیکرشان باشد یا نامشان در هیچ کجا ثبت نشده باشد.
یک ایران، دو نسل و یک معنای مشترک
دفاع مقدس هشت‌ساله، تنها روایت نبرد نظامی ایران با دشمن بعثی و حامیانش نیست؛ روایت شکل‌گیری اراده‌ای جمعی برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور است. در آن سال‌ها، از نوجوان و جوان گرفته تا پدران و مادران، هرکس به شکلی در دفاع از ایران سهم داشت. یکی راهی جبهه شد، دیگری پشت جبهه ماند، خانواده‌ای فرزندش را بدرقه کرد و مادری سال‌ها چشم‌انتظار بازگشت پیکر فرزندش نشست.
امروز نیز با وجود تفاوت شکل و ابزار جنگ، یک مفهوم همچنان پابرجاست: دفاع از ایران، موضوعی فراتر از اختلاف سلیقه‌ها و تفاوت دیدگاه‌هاست. حضور شبانه مردم در میدان‌ها، در کنار استقبال از شهدای گمنام، می‌تواند تصویری از همین پیوند تاریخی باشد؛ پیوندی میان نسلی که در جبهه‌های جنگ تحمیلی هشت‌ساله جنگید و نسلی که امروز در میدان‌های شهر، ایستادگی و همبستگی خود را نشان می‌دهد.
این تقارن، حامل نوعی غرور ملی است؛ غروری که نه از ادعا، بلکه از مرور تجربه تاریخی یک ملت شکل می‌گیرد. ملتی که یک بار جنگی طولانی را پشت سر گذاشته و با وجود همه خسارت‌ها و دشواری‌ها، استقلال و یکپارچگی سرزمینش را حفظ کرده است، امروز نیز در مواجهه با جنگ تحمیلی، بار دیگر بر همان سرمایه اجتماعی تکیه می‌کند.
حضور پیکر شهدا در میان مردم، یادآور این حقیقت است که ایران فقط مجموعه‌ای از مرزهای جغرافیایی نیست؛ سرزمینی است که نسل‌های مختلف برای حفظ آن هزینه داده‌اند. این خاک، خاطره خون‌هایی را در خود دارد که برای ماندگاری نام ایران بر زمین ریخته شده‌اند. از همین روست که بازگشت پیکر شهدا به خیابان‌ها، تنها یک آیین سوگواری نیست؛ فرصتی برای یادآوری هویت مشترکی است که در بزنگاه‌های تاریخی، مردم را کنار یکدیگر قرار داده است.
اقتدار یک ملت را از فاصله نسل‌ها می‌توان دید
شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های استقبال امسال، کنار هم قرار گرفتن دو تصویر باشد: پیکرهای شهدایی که دهه‌ها پیش در دفاع از ایران به شهادت رسیدند و مردمی که بیش از ۲۵۰ شب است میدان‌های شهر را ترک نکرده‌اند. این دو تصویر، هرچند به دو مقطع تاریخی متفاوت تعلق دارند، در یک نقطه به هم می‌رسند؛ در اراده‌ای که اجازه نمی‌دهد تجاوز و تهدید، تعیین‌کننده سرنوشت یک ملت باشد.
اقتدار ملی فقط در تجهیزات نظامی، توان دفاعی و قدرت بازدارندگی خلاصه نمی‌شود. بخشی از این اقتدار را باید در سرمایه انسانی و اجتماعی یک کشور جست‌وجو کرد؛ در مردمی که در روزهای دشوار، نسبت به سرنوشت سرزمینشان احساس مسئولیت می‌کنند و در لحظه‌هایی که دشمن انتظار تضعیف روحیه جامعه را دارد، حضور خود را به نمایش می‌گذارند.
از این منظر، استقبال از شهدای گمنام در میدان‌های مردمی، حامل پیامی روشن است: گذر زمان نتوانسته پیوند میان مردم و خاطره مدافعان ایران را از بین ببرد. همان مردمی که روزگاری فرزندانشان را راهی جبهه‌ها کردند، امروز نیز با حضور در میدان‌ها، نشان می‌دهند که دفاع از کشور محدود به یک نسل و یک دوره تاریخی نیست.
این حضور البته به معنای یکسان بودن همه شرایط دو جنگ یا تکرار دقیق تجربه دفاع مقدس نیست؛ بلکه نشان می‌دهد جامعه ایرانی، در مواجهه با تهدید علیه کشور، همچنان از ظرفیت همبستگی و ایستادگی برخوردار است. سرمایه‌ای که در کنار توان دفاعی، یکی از مؤلفه‌های مهم اقتدار ملی به شمار می‌رود.
جمعه، روز بازگشت فرزندان ایران به آغوش مردم
عنوان «شهید گمنام» شاید در نگاه نخست از ناشناخته بودن صاحب پیکر حکایت کند، اما این شهدا برای مردم ایران بیگانه نیستند. هر پیکر، روایت یک زندگی ناتمام، یک خانواده چشم‌انتظار و انتخابی بزرگ در روزهای سخت تاریخ این سرزمین است. آنها ممکن است نامی بر سنگ مزار نداشته باشند، اما نامشان در حافظه جمعی ایرانیان ثبت شده است.
حالا در ایام شهادت حضرت زهرا (س)، این شهدا بار دیگر به میان مردم آمده‌اند؛ مردمی که خود درگیر روزهای جنگ هستند و معنای انتظار، نگرانی و دفاع از سرزمین را با تجربه‌ای تازه لمس می‌کنند. شاید به همین دلیل، استقبال امسال از شهدای گمنام، رنگ‌وبویی متفاوت دارد؛ گویی مردم در میان این پیکرها، تنها خاطره‌ای از گذشته را بدرقه نمی‌کنند، بلکه بخشی از هویت و ایستادگی امروز خود را نیز به تماشا می‌گذارند.
این استقبال، فعلاً پیش‌درآمد آیین اصلی تشییع است؛ آیینی که قرار است روز جمعه در سراسر کشور برگزار شود و پیکر شهدای گمنام دفاع مقدس بر دستان مردم شهرهای مختلف تشییع شود. اما پیش از آن روز، حضور این شهدا در میدان‌هایی که بیش از ۲۵۰ شب است شاهد ایستادگی مردم بوده‌اند، خود به تصویری ماندگار تبدیل شده است.
تصویری از مادر بی‌نشان و فرزندان بی‌نشان؛ از سنگرهای دفاع مقدس تا میدان‌های شهر، از نسلی که برای حفظ ایران جان داد تا مردمی که امروز برای سربلندی و امنیت آن در میدان حضور دارند. شاید مهم‌ترین پیام این دیدار همین باشد: شهدا هرچند گمنام‌اند، اما در این سرزمین بی‌خانواده نیستند؛ تمام ایران خانواده آنهاست.