ایران پرسمان - اکو ایران / متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
ایالات متحده با ارسال مداوم سیگنال‌هایی مبنی بر احتمال قریب‌الوقوع بودن دور جدیدی از تشدید تنش‌ها، به حس اضطراب در سراسر منطقه دامن می‌زند.
گزارش‌ها حاکی از آن است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، صبح روز شنبه - در حالی که آمریکا در حال برنامه‌ریزی برای از سرگیری حملات علیه ایران بود - به صورت تلفنی با یکدیگر گفتگو کردند.
روزنامه وال‌استریت ژورنال به نقل از افراد مطلع از این گفتگو، خبر این تماس تلفنی را منتشر کرد. این در حالی است که ترامپ نیز در همان روز در پالم بیچ به خبرنگاران گفت که ایالات متحده قصد دارد تا دو هدف دیگر را در ایران منهدم کند. او گفت: «هنوز باید به یک یا دو سایت دیگر رسیدگی کنیم، اما می‌توانیم این کار را در ۱۰ دقیقه انجام دهیم. مثلاً کوه پیک‌اکس (کوه کلنگ) را در نظر بگیرید؛ باید به آن هم رسیدگی شود. کوه‌کلنگ از سوی نهادهای اطلاعاتی غربی به عنوان مکانی شناسایی شده که احتمالاً برای ذخیره‌سازی مواد هسته‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد و تاکنون در جریان این جنگ، هدف حملات آمریکا قرار نگرفته است. ترامپ همچنین اظهار داشت که مذاکرات با ایران «به خوبی پیش می‌رود»، اما افزود که جمهوری اسلامی «چندان قابل اعتماد نیست.»
حمله در روز پس از انتخابات؟
یک منبع مطلع از مذاکرات به خبرگزاری رویترز گفته که مذاکره‌کنندگان ایرانی روز شنبه در دوحه با میانجی‌گران قطری دیدار و گفتگو کردند تا راه‌هایی برای خروج از جنگ در منطقه خلیج فارس بیابند. این تلاش‌ها در حالی صورت می‌گیرد که دیپلمات‌ها می‌کوشند از آغاز درگیری‌های جدید پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در هفته جاری جلوگیری کنند. این منبع که نخواست نامش فاش شود، گفت گفتگوهای روز شنبه در پایتخت قطر، در ادامه بیش از ۱۲ ساعت مذاکره میان نمایندگان ایران و قطر در روز جمعه در تهران انجام شده است. به گفته این منبع، این مذاکرات با هماهنگی و تماس‌های مداوم با واشنگتن پیش می‌رود.
کشورهای منطقه پیش‌بینی می‌کنند که ممکن است ترامپ پس از پایان رأی‌گیری، حملات علیه ایران را از سر بگیرد. ایران بارها اعلام کرده است که به هرگونه حمله جدید، با هدف قرار دادن مواضع آمریکا و اسرائیل در کشورهای همسایه پاسخ خواهد داد.
پیش‌تر در روز شنبه، شبکه ام‌اس‌ناو به نقل از سه مقام ارشد عرب در کشورهای حوزه خلیج فارس که از این گفتگوها آگاه بودند، گزارش داد که واشنگتن به متحدان خود در این منطقه هشدار داده که برای دور جدیدی از حملات احتمالی علیه ایران - که ممکن است از ۴ نوامبر، یعنی یک روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا آغاز شود - آماده باشند. به گفته مقامات، انتظار می‌رود این حملات کوتاه اما شدید باشند. این مقامات افزودند که کشورهای حوزه خلیج فارس، با توجه به نگرانی‌ها از احتمال تلافی‌جویی ایران، به واشنگتن فشار می‌آورند تا از تشدید تنش‌ها جلوگیری کند. ایالات متحده از اول سپتامبر تاکنون حمله‌ای به ایران انجام نداده است؛ ترامپ نیز متعهد شده است که تا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، از انجام حملات بیشتر خودداری کند.
در همین حال، محسن رضایی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، روز شنبه تاکید کرد تا زمانی که واشنگتن خواسته‌های ایران را نپذیرد، هیچ‌گونه مذاکره‌ای درباره برنامه هسته‌ای ایران صورت نخواهد گرفت. وی افزود که تنگه هرمز تا زمان برآورده شدن شروط ایران، بسته باقی خواهد ماند. ایران از ماه سپتامبر طرحی هفت‌روزه را پیشنهاد کرده که تاکنون با مخالفت ترامپ مواجه شده است. این طرح خواستار آن است که واشنگتن محاصره بنادر ایران را لغو کند، دارایی‌های مسدودشده را آزاد نماید و با ایجاد مسیری تحت نظارت ایران در تنگه هرمز موافقت کند؛ پس از انجام این موارد، تنگه هرمز که اکنون محل مناقشه است، بازگشایی خواهد شد.
رضایی همچنین گفت که پس از ارسال نامه‌ای از سوی معاون رئیس‌جمهور، جی‌دی ونس، به مقامات ایرانی در روزهای اخیر با هدف احیای مذاکرات، لحن ایالات متحده «کاملاً تغییر کرده است.» او این تغییر لحن «نشانه خوبی» توصیف کرد که نشان می‌دهد ایران «پیروزی خود را تثبیت کرده است.» رضایی گفت که به این نامه پاسخی نداده و در مورد محتوای آن نیز اظهار نظر بیشتری نخواهد کرد.
روزهای سرنوشت‌ساز و بدترین سناریو برای منطقه
در این شرایط، یک مقام ایرانی به روزنامه واشنگتن پست گفت: «دو روز آینده برای تعیین چگونگی پیش‌روی اوضاع، حیاتی خواهد بود». او افزود که آمریکایی‌ها در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای، «به دنبال یک پیشرفت مثبت و تعیین‌کننده» هستند.
این در حالی است که سناتور آمریکایی، کریس مورفی، روز چهارشنبه در نشستی در مؤسسه خاورمیانه به اساره به طرح‌ها که گفته او از جزئیاتشان مطلع شده و شامل حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی است، آن‌ها را «دیوانه‌وار» خواند؛ اقداماتی که به گفته او قطعاً به «تشدید ویرانگر» درگیری‌ها منجر خواهد شد. به گفته عبدالخالق عبدالله، تحلیلگر اماراتی و استاد بازنشسته علوم سیاسی: «این بدترین سناریو برای منطقه است. به نظر می‌رسد احتمال انجام حمله پس از انتخابات — و شاید حتی پیش از آن — روزبه‌روز بیشتر می‌شود».
به گفته توماس ژونو، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه اتاوا، کشورهای حوزه خلیج فارس در وضعیتی قرار دارند که در آن «هر دو سر باخت» است؛ وی همچنین اشاره کرد که ذخایر جهانی موشک‌های رهگیر رو به کاهش است. به گفته او، نرخ رهگیری در موج‌های نخست حملات، فراتر از حد انتظار بود، اما پدافند کشورهای حوزه خلیج فارس همچنان قادر نیست جلوی تمامی اصابت‌های احتمالی را بگیرد. او با بیان اینکه «دستیابی به کارایی صددرصدی برای آن‌ها غیرممکن است»، افزود: «ویژگی‌های جغرافیایی کشوری به وسعت عربستان سعودی — که هم‌زمان با حملات حوثی‌ها نیز مواجه است — چالش‌هایی را ایجاد می‌کند... یک چالش ویژه. اینکه تصور کنیم آن‌ها می‌توانند از همه چیز دفاع کنند، خیالی بیش نیست.»
حس اضطراب در منطقه
این در شرایطی است که ترامپ درباره هدف نهایی خود شفافیت چندانی بروز نداده و میان تهدید به حملات بیشتر و ابراز تمایل به دیپلماسی احتمالی در نوسان بوده است. در مقابل، ایران نیز تلاش کرده قدرت بازدارندگی خود را به نمایش بگذارد و اعلام کرده که اکنون به تسلیحاتی مجهز شده که می‌تواند اهداف بیشتری را هدف قرار دهد و خساراتی به‌مراتب سنگین‌تر از گذشته وارد کند.
حسن الحسن، پژوهشگر ارشد سیاست خاورمیانه در مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک» به سی‌ان‌ان گفته: «ایالات متحده با ارسال مداوم سیگنال‌هایی مبنی بر احتمال قریب‌الوقوع بودن دور جدیدی از تشدید تنش‌ها، فعالانه به این حس اضطراب در سراسر منطقه دامن می‌زند. اما تشخیص اینکه کدام‌یک تاکتیک فشار است و کدام‌یک نشانه‌ای واقعی، روزبه‌روز دشوارتر می‌شود». به گفته او، نوعی «ناامیدی منطقه‌ای نسبت به ایالات متحده» وجود دارد؛ چرا که این کشور به توصیه رهبران حوزه خلیج فارس مبنی بر عدم ورود به جنگ توجهی نکرد و با وجود تقویت دفاعی اسرائیل، در ارائه کمک‌های امنیتی بیشتر کوتاهی ورزید. او گفت: «نوعی سردرگمی و نگرانی عمیق حاکم است. منطقه در وضعیتی آسیب‌پذیر و بی‌دفاع رها شده است.»
طی ماه گذشته، فرماندهان نظامی ایران با انتشار پیام‌های علنی متعدد، گفته‌اند ایران ذخایر انبوهی از تسلیحات جدید فراهم کرده است؛ تاکتیکی که با هدف ایجاد هراس در میان متحدان واشنگتن در منطقه طراحی شده است. یک مقام ارشد امنیتی در تهران به شبکه سی‌ان‌ان گفت که ایران قصد دارد زیرساخت‌هایی فراتر از تأسیسات نفتی در منطقه — از جمله زیرساخت‌های مرتبط با هوش مصنوعی — را هدف قرار دهد. او هشدار داد که در صورت از سرگیری درگیری‌ها، با یک «جنگ طولانی و پر از غافلگیری» مواجه خواهیم بود.
تغییر راهبردی
در این شرایط، تحلیلگران به نیویورک تایمز گفته‌اند مقامات ایران اگر چه به دقت رقابت‌های انتخاباتی در آمریکا و اسرائیل را زیر نظر دارند، اما فارغ از هر نتیجه‌ای، خود را برای دور تازه‌ای از درگیری‌ها آماده می‌کنند. به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بین‌المللی بحران: «آن‌ها از چند هفته پیش انتظار دور جدیدی از جنگ را داشته‌اند و بر همین اساس خود را آماده کرده‌اند.»
محمد صالح صدقیان، مدیر مرکز عربی مطالعات ایران» هم معتقدست ایران از کنار رفتن بنیامین نتانیاهو از قدرت استقبال خواهد کرد، اما تغییر نخست‌وزیر احتمالاً تنها تأثیری کوتاه‌مدت خواهد داشت و منجر به تغییری بنیادین در سیاست‌های اسرائیل نخواهد شد. به گفته عزیزی، سناریوهای متعددی برای نتایج انتخابات اسرائیل وجود دارد، اما «نباید انتظار تغییری بنیادین در خصومت میان اسرائیل و ایران را داشت.»
حتی اگر گادی آیزنکوت یا یکی دیگر از رهبران اپوزیسیون به قدرت برسد و اسرائیل را از مسیر جنگ تمام‌عیار به سمت استفاده از تاکتیک‌های پنهان علیه ایران بازگرداند، واکنش ایران همچنان می‌تواند منجر به تشدید تنش‌ها شود. به گفته عزیزی: «تفکر راهبردی جمهوری اسلامی دستخوش تغییری اساسی شده است؛ تغییری که پیش از هر چیز شامل تمایل بیشتر به پذیرش ریسک و فاصله گرفتن از سیاست دیرینه "صبر استراتژیک" است. در نتیجه، ایران همچنان ممکن است به عملیات‌های غیرمستقیم اسرائیل، با اقدام نظامی مستقیم پاسخ دهد».
تقابل پس از انتخابات
مشخص شده که مقامات ایران به‌خوبی آگاه‌اند که چگونه هزینه‌های جنگ — از جمله افزایش قیمت بنزین برای آمریکایی‌ها — بر محبوبیت ترامپ و چشم‌انداز حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای تأثیر گذاشته است. به نظر می‌رسد ارزیابی آن‌ها این است که دستیابی به توافق با ایران از نظر سیاسی به نفع ترامپ خواهد بود و این موضوع، به تهران در هرگونه مذاکره‌ای برای پایان دادن به جنگ، اهرم فشار می‌دهد.
مصطفی نجفی، تحلیلگری که گفته می‌شود به محسن رضایی نزدیک است، روز چهارشنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت که دولت ترامپ در روزهای منتهی به انتخابات میان‌دوره‌ای به دنبال توافقی با ایران است؛ آن هم در شرایطی که جمهوری‌خواهان برای حفظ کنترل کنگره با نبردی دشوار روبرو هستند. نجفی نوشت: «آن‌ها می‌خواهند از این توافق برای انتخابات بهره‌برداری کنند و اصرار دارند که امتیازات هسته‌ای نیز بخشی از توافق پیش از انتخابات باشد؛ موضوعی که تهران آن را نمی‌پذیرد.» وی افزود: «اگر طی دو روز آینده توافقی حاصل نشود، احتمالاً در هفته اول پس از انتخابات، فضا به سمت تقابل پیش خواهد رفت».
به گفته مهرزاد بروجردی، کارشناس مسائل ایران در دانشگاه علوم و فناوری میزوری: «دو طرف همچنان در مورد چندین مسئله حیاتی - از جمله تنگه هرمز، لغو تحریم‌ها، نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دامنه تعهدات هسته‌ای ایران - اختلاف‌نظرهای عمیقی دارند. به نظر من، تهران راهبردی دوگانه را دنبال خواهد کرد: از یک سو به مذاکرات دیپلماتیکِ گاه‌به‌گاه ادامه می‌دهد و از سوی دیگر، تا حد توان خود برای از سرگیری احتمالی خصومت‌ها آماده می‌شود.»