ایران پرسمان - آرمان امروز / «ماهیت نشست شنژن» عنوان سرمقاله در روزنامه آرمان امروز به قلم صلاحالدین خدیو است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
دیدار سهجانبه شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و دونالد ترامپ در شنژن چین، پشت درهای بسته به پایان رسید. هنوز نمیدانیم که آیا گمانهزنیها و نگرانیهایی که درباره احتمال تصمیمگیری در مورد پروندههای ایران، اوکراین و تایوان مطرح بود، مبنای واقعی داشتهاند یا نه. اما فراتر از دستور کار و نتایج احتمالی این نشست، قرار گرفتن رهبران سه کشور در یک قاب، بهعنوان نمایندگان سه قدرت بزرگ جهان، خود واجد معنای نمادین مهمی است.
در شبکههای اجتماعی و رسانهها، انتشار یک تصویر بار دیگر خاطره کنفرانس یالتا را زنده کرده است. با این حال، به نظر در این قیاس تاریخی نکته مهمتری وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
تصویر یالتا در فوریه ۱۹۴۵، رهبران سه کشور پیروز جنگ جهانی دوم، یعنی بریتانیا، آمریکا و اتحاد شوروی را در کنار یکدیگر نشان میداد. اما واقعیت این بود که بریتانیا، هرچند در شمار فاتحان جنگ قرار داشت، پیروزی را به بهای از دست دادن بخش بزرگی از توان اقتصادی و نفوذ جهانی خود به دست آورده بود. هزینههای سنگین جنگ، بدهیهای خارجی و فرسایش منابع امپراتوری، این کشور را عملاً از جایگاه پیشین خود پایین آورده بود. بریتانیا هنوز نام و عنوان یک قدرت جهانی را با خود داشت، اما دیگر از ظرفیت اقتصادی و نظامی متناسب با آن برخوردار نبود.
از این منظر، میتوان کنفرانس یالتا را یکی از آخرین جلوههای حضور بریتانیا در مقام یک قدرت بزرگ و مستقل جهانی دانست. در دهههای بعد، این کشور بیش از هر زمان دیگری به متحد آن سوی اقیانوس اطلس خود، ایالات متحده، وابسته شد؛ از نظر امنیتی، اقتصادی و سیاسی.
نکته قابل تأمل، شکاف میان تصور دولتمردان بریتانیایی از جایگاه کشورشان و واقعیت جدید در حال ظهور بود. در بخش مهمی از محافل سیاسی بریتانیا، حتی تا دهههای پنجاه و شصت میلادی، همچنان این تصور وجود داشت که کشورشان یک قدرت جهانی است و باید همچنان در معادلات بینالمللی نقشی متناسب با این منزلت ایفا کند؛ حال آنکه امکانات اقتصادی، ظرفیت نظامی و توان واقعی آن دیگر با چنین جاهطلبیهایی تناسب نداشت.
به گمان من، روسیه پوتین امروز تا اندازهای در موقعیتی مشابه بریتانیای پس از جنگ جهانی دوم قرار گرفته است. روسیه همچنان با ذهنیت یک قدرت بزرگ جهانی رفتار میکند و سودای احیای موقعیت ابرقدرتی دوران شوروی را در سر دارد، اما ظرفیت اقتصادی و فناورانه آن با این بلندپروازیها تناسب چندانی ندارد. اقتصاد روسیه تقریباً یکنهم اقتصاد چین است و جنگ اوکراین نیز وابستگی این کشور به پکن را در حوزههای اقتصادی و تجاری افزایش داده است. همانگونه که بریتانیا برای حفظ نقش جهانی و حتی برخی مداخلات نظامی و استعماری خود در دهههای پنجاه و شصت میلادی به حمایت آمریکا نیازمند بود، روسیه پوتین نیز امروز بیش از گذشته به چین وابسته شده است. البته این وابستگی کاملاً متقارن نیست؛ چین به مراتب کمتر از روسیه به این رابطه نیاز دارد و همین عدم توازن، موقعیت پکن را در مناسبات دوجانبه تقویت میکند.
از این منظر، میتوان در قاب جدید شنژن نیز نوعی جابهجایی نمادین را مشاهده کرد: چین در موقعیتی قرار گرفته که تا چند دهه پیش بریتانیا در کنار آمریکا داشت و روسیه، برخلاف اتحاد شوروی در یالتا، دیگر قدرتی همتراز با ایالات متحده نیست.
به نظر مهمترین شباهت و در عین حال تفاوت این دو تصویر در همین نکته نهفته است. در یالتا، بریتانیا هنوز در کنار دو قدرت اصلی فاتح جنگ جهانی دوم نشسته بود، اما افول جایگاه واقعیاش آغاز شده بود. در شنژن، روسیه در کنار دو قدرت اصلی نظم جهانی جدید قرار گرفته، اما این بار خود یکی از طرفین با محدودیتهای ساختاری قدرت و وابستگی فزاینده به شریک بزرگترش روبهروست.
روسیه امروز را شاید بتوان یک ابرقدرت درجه دوم دانست؛ کشوری که هنوز از میراث نظامی و ژئوپلیتیک دوران شوروی برخوردار است، اما فاصله میان جاهطلبی جهانی و ظرفیت واقعی آن روزبهروز آشکارتر میشود.