ایران پرسمان - رهبر شهید انقلاب، کتابخوانی را فراتر از یک وظیفه فرهنگی میدانستند و معتقد بودند ترویج مطالعه نیازمند فرهنگسازی مستمر است تا کتاب از یک تکلیف به عادتی ماندگار در زندگی مردم تبدیل شود.
به گزارش خبرنگار مهر، کتابخوانی از آن دسته عادتهایی نیست که تنها با یک توصیه شکل بگیرد؛ عادتی که به ترویج مستمر، فرهنگسازی و فراهم کردن زمینه انس مردم با کتاب نیاز دارد. رهبر شهید انقلاب، کتابخوانی را نهتنها یک وظیفه ملی، بلکه واجبی دینی میدانستند و معتقد بودند گسترش فرهنگ مطالعه و تولید کتاب میتواند بخش عمدهای از وظایف فرهنگی دولت را محقق کند.
در نگاه ایشان، مسئله کتاب و کتابخوانی از موضوعات مهم فرهنگی کشور بود؛ موضوعی که بارها در سخنرانیها و دیدارهای مختلف به آن پرداخته و نسبت به فاصله جامعه با جایگاه شایسته کتاب ابراز نگرانی کردهاند. تأکید بر ضرورت تبدیل مطالعه به یک عادت عمومی، توجه ویژه به نسل جوان و نوجوان و مطالبه از مسئولان برای جدی گرفتن این موضوع، از محورهای اصلی دیدگاه ایشان درباره کتابخوانی است.
کتابخوانی، فراتر از یک وظیفه فرهنگی
رهبر شهید انقلاب، گسترش فرهنگ کتابخوانی را یکی از اولویتهای مهم حوزه فرهنگ کشور میدانستند و معتقد بودند اگر فرهنگ مطالعه در جامعه رواج پیدا کند و در کنار آن تولید کتاب نیز گسترش یابد، بخش عمدهای از وظایف فرهنگی دولت جمهوری اسلامی از این مسیر انجام خواهد شد.
این نگاه نشان میدهد که کتاب در منظومه فرهنگی ایشان صرفاً یک محصول فرهنگی یا وسیلهای برای انتقال اطلاعات نیست، بلکه ابزاری برای رشد فکری و شکلگیری شخصیت افراد و ارتقای سطح فرهنگی جامعه به شمار میرود.
از همین منظر، ایشان کتابخوانی و علمآموزی را نهتنها یک وظیفه ملی، بلکه یک واجب دینی معرفی میکردند و بهویژه بر مسئولیت جوانان و نوجوانان در این زمینه تأکید داشتند.
البته در این نگاه، هدف نهایی صرفاً انجام یک تکلیف یا پاسخ به یک توصیه نیست. رهبر شهید انقلاب معتقد بودند اگر انس با کتاب در جامعه رواج پیدا کند، مطالعه از حالت وظیفه خارج میشود و به کاری شیرین، نیازی جدی و وسیلهای برای آراستن شخصیت انسان تبدیل خواهد شد.
در چنین شرایطی، افراد در گروههای سنی و اقشار مختلف، نه از سر اجبار و تکلیف، بلکه با علاقه و اشتیاق به سمت کتاب میروند. به بیان دیگر، نقطه مطلوب در فرهنگ کتابخوانی، جامعهای است که مردم در آن برای مطالعه به دنبال دستور و توصیه نباشند، بلکه کتاب را بخشی از نیازهای روزمره زندگی خود بدانند.
وقتی یک ساعت سخنرانی هم برای کتابخوان شدن مردم کم است
یکی از بخشهای قابل توجه در دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره کتابخوانی، تأکید ایشان بر اهمیت تکرار و استمرار در فرهنگسازی است؛ موضوعی که با یک تعبیر صریح و تأملبرانگیز بیان شده است.
ایشان در سخنانی، با اشاره به اهمیت کتابخوانی اظهار کردهاند که اگر بدانند یک ساعت سخن گفتن در روز میتواند مردم را به کتابخوانی علاقهمند کند، حاضرند حتی یک ساعت و نیم درباره این موضوع صحبت کنند.
این جمله، تنها بیان علاقه شخصی به کتاب نیست، بلکه نشاندهنده میزان اهمیتی است که ایشان برای تغییر عادتهای فرهنگی جامعه قائل بودند.
ایشان در توضیح این مسئله، میان انتقال اطلاعات و تغییر رفتار انسان تفاوت قائل میشوند. به اعتقاد ایشان، در حوزه معلومات و دانش، گاهی یک بار گفتن و توضیح دادن برای انتقال یک موضوع کافی است و نیازی به تکرار چندباره آن وجود ندارد؛ اما تغییر اخلاق، عادتها و رفتارهای انسانی به این سادگی اتفاق نمیافتد.
برای از بین بردن یک عادت نادرست یا شکل دادن به یک رفتار مطلوب، صرفاً یک تذکر کافی نیست؛ بلکه باید موضوع بارها و از راههای مختلف مطرح شود تا بهتدریج در ذهن و رفتار افراد جای بگیرد.
از همین رو، ایشان معتقد بودند برای گسترش فرهنگ کتابخوانی باید به شکل مستمر درباره اهمیت مطالعه صحبت کرد، مردم را از زوایای مختلف با این موضوع آشنا ساخت و با تکرار و پیگیری، ذهن جامعه را درگیر ضرورت کتابخوانی کرد.
توصیههای تکراری یا مطالبهای که هنوز پاسخ نگرفته است؟
نکته جالب در این بخش از سخنان رهبر شهید انقلاب، تردید ایشان درباره میزان اثرگذاری توصیههای مکرر به کتابخوانی است.
ایشان با اشاره به اینکه بارها در مناسبتهای مختلف درباره ضرورت مطالعه صحبت کردهاند، میگویند گاهی هنگام تکرار این موضوع با خود فکر میکنند که آیا این سخنان تأثیری داشته یا تکرار دوباره آن ممکن است به گفتاری بیاثر تبدیل شود؟
این تردید در ادامه با یک مطالبه مشخص همراه میشود؛ ایشان از مخاطبان میخواهند درباره میزان رشد کتابخوانی آمارگیری کنند و مشخص شود که این توصیهها تا چه اندازه در افزایش مطالعه مردم اثرگذار بوده است.
در واقع، مسئله در اینجا صرفاً بیان اهمیت کتاب نیست، بلکه سنجش نتیجه تلاشهای فرهنگی برای ترویج مطالعه نیز اهمیت پیدا میکند. اینکه پس از سالها تأکید بر کتابخوانی، چه میزان از مردم به این عادت روی آوردهاند و آیا توصیهها توانستهاند تغییری در رفتار عمومی جامعه ایجاد کنند؟
این نگاه، توجه به نتیجه و اثرگذاری فعالیتهای فرهنگی را نیز در کنار اصل فرهنگسازی قرار میدهد؛ چراکه صرف برگزاری برنامهها و تکرار شعارهای مربوط به کتابخوانی، لزوماً به معنای افزایش مطالعه در جامعه نیست.
کتاب را جدی بگیریم
رهبر شهید انقلاب در بخشی دیگر از سخنان خود، مسئله کتاب را موضوعی بسیار مهم توصیف میکنند و از علاقه شخصیشان به کتاب و کتابخانه سخن میگویند.
ایشان همچنین با اشاره به حضور خود در نمایشگاه کتاب، یکی از انگیزههای اصلی این حضور را رساندن پیامی به مردم عنوان میکنند؛ پیامی که محتوای آن، جدی گرفتن کتابخوانی و افزایش ارتباط جامعه با کتاب است.
تأکید ایشان در این زمینه تنها متوجه مردم نیست، بلکه مسئولان را نیز دربرمیگیرد. در واقع، کتابخوانی مسئلهای نیست که بتوان مسئولیت آن را صرفاً بر دوش مخاطبان و علاقهمندان به مطالعه گذاشت؛ بلکه برای گسترش آن، توجه جدی به سیاستگذاری فرهنگی و تولید کتاب نیز ضرورت دارد.
ایشان در همین زمینه تأکید میکنند که ارتباط مردم با کتاب باید بیش از وضعیت موجود باشد و کتاب در جامعه ایران، به اندازه شأن و ظرفیت فرهنگی این جامعه رواج ندارد.
این سخنان، بار دیگر فاصله میان جایگاه مورد انتظار کتاب در جامعه و وضعیت موجود را برجسته میکند؛ فاصلهای که برای کاهش آن، هم باید میل و انگیزه مطالعه در مردم تقویت شود و هم زمینه دسترسی و تولید کتاب گسترش پیدا کند.
از توصیه به مطالعه تا ساختن جامعهای کتابخوان
مرور این دیدگاهها نشان میدهد که در نگاه رهبر شهید انقلاب، کتابخوان کردن جامعه با توصیههای مقطعی و برنامههای کوتاهمدت محقق نمیشود. مطالعه باید به عادتی پایدار تبدیل شود؛ عادتی که از دوران نوجوانی شکل بگیرد و در تمام مراحل زندگی همراه افراد باقی بماند.
توجه به کتابخوانی بهعنوان یک وظیفه ملی و دینی، تأکید بر نقش جوانان و نوجوانان، ضرورت گسترش تولید کتاب و اصرار بر تداوم فرهنگسازی، همگی بخشهایی از این نگاه را تشکیل میدهند.
در این میان، هفته کتاب میتواند فرصتی برای بازنگری در شیوههای ترویج مطالعه باشد؛ فرصتی برای عبور از توصیههای تکراری و توجه به این پرسش که چه اقداماتی میتواند کتاب را از یک کالای فرهنگی در قفسهها به ضرورتی در زندگی روزمره مردم تبدیل کند.
شاید مهمترین نکته در این روایت همین باشد: کتابخوانی زمانی در جامعه ریشه میدواند که مردم نه برای پاسخ دادن به یک توصیه، بلکه از سر علاقه و نیاز شخصی به سراغ کتاب بروند؛ همان نقطهای که مطالعه از یک تکلیف فرهنگی به عادتی شیرین و ماندگار تبدیل میشود.
منبع:
«کتاب کتاب»/مجید تقیزاده/ انتشارات زائر
