ایران پرسمان - هم میهن / نیویورک تایمز در گزارشی به قلم خبرنگاران نیویورکتایمز، ادعا کرده است که جزئیات تازهای از عملیاتهای اطلاعاتی اسرائیل برای یافتن رون آراد، خلبان مفقودشده اسرائیلی، و ربایش و قتل دو ژنرال ایرانی به نامهای علیرضا عسگری و عبدالله صابری بدست آورده است. شایان ذکر است آنچه در این گزارش آمده، ادعای نیویورک تایمز بوده است.
ژنرال عبدالله صابری، یکی از فرماندهان ایرانی، یک روز صبح زود برای دویدن از محل اقامت خود در منطقهای دیپلماتیک و اعیاننشین در پایتخت سوریه خارج شد. مأموران اطلاعاتی اسرائیل در همان نزدیکی منتظر او بودند. آنها با جا زدن خود بهعنوان کارگران شرکت حملونقل، از ایستهای بازرسی امنیتی محله عبور کرده بودند.
هنگامی که ژنرال به سمت پارکی در نزدیکی محل اقامتش حرکت میکرد، از کنار دو مرد عبور کرد که یک جعبه بزرگ یخچال را حمل میکردند. در یک لحظه، آن دو مرد ژنرال را مهار کردند، به او داروی بیهوشی تزریق کردند، جعبه را روی سرش کشیدند، او را داخل یک ون سفید انداختند و بدون آنکه جلب توجه کنند، محل را ترک کردند.
بر اساس گفتههای شماری از مقامهای خاورمیانه، از جمله مقامهای ارشد ایرانی نزدیک به ژنرال صابری و یک مقام سوری که فیلم ویدئویی ربایش او در سپتامبر ۲۰۲۱ را مشاهده کرده بود، وی برای بازجویی به اسرائیل منتقل شد.
ژنرال صابری که از اعضای باسابقه سپاه قدرتمند پاسداران انقلاب اسلامی ایران بود، از اسرار زیادی اطلاع داشت. اما بازجویان او فقط به دنبال دانستن یک موضوع بودند:
او درباره رون آراد چه میدانست؟
رون آراد، خلبان اسرائیلی، چندین دهه پیش ناپدید شده بود و ارتش اسرائیل میگوید او تنها نظامی این کشور است که همچنان در وضعیت «مفقودالاثر در عملیات نظامی» قرار دارد.
جستوجوی طولانی دولت اسرائیل برای یافتن او، افکار عمومی این کشور را به خود مشغول کرده و به نمادی از تعهد اسرائیل ــ که ریشه در سنت یهودی دارد ــ برای بازگرداندن سربازانش، چه زنده و چه مرده، تبدیل شده است.
درباره این جستوجو مقالهها، کتابها و مستندهای متعددی تولید شده است.
دولت اسرائیل چنان مصمم به یافتن او بود که حتی چهار دهه پس از ناپدید شدنش، خطر ربودن ژنرال صابری را در سایه سفارت خود او پذیرفت.
مقامهای ایرانی میگویند بازجویان اسرائیلی از ژنرال صابری فقط درباره رون آراد سؤال کردند.
ربایش و بازجویی ژنرال صابری، که جزئیات آن پیش از این منتشر نشده بود، از این جهت بهویژه قابل توجه است که چندین گزارش اطلاعاتی اسرائیل در طول سالهای مختلف به این نتیجه رسیده بودند که ایران در ناپدید شدن آراد نقشی نداشته است.
با این حال، تحقیقات نیویورکتایمز نشان میدهد که مقامهای اطلاعاتی اسرائیل بارها به گزارشها و فرضیههایی اعتبار بیشتری دادند که بر اساس آنها ایران باید مقصر ناپدید شدن خلبان باشد یا از محل نگهداری او اطلاع داشته باشد.
این باور که مقامهای اسرائیلی میگویند واقعاً به آن اعتقاد داشتند، زمینهساز توجیه حملات برونمرزی، آدمرباییها، بازجوییهای خشن و اقدامات دیگر شد.
تحقیقات نیویورکتایمز به کشف موضوع دیگری نیز منجر شد: پاسخ یکی از معماهای دیرینه دنیای جاسوسی منطقه، یعنی ناپدید شدن ژنرال ایرانی علیرضا عسگری در حدود دو دهه پیش.
مقامهای اسرائیلی در جریان جستوجوی رون آراد، این ژنرال را ربودند، درباره آراد از او بازجویی کردند و سپس او را کشتند. او هیچ اطلاعاتی درباره رون آراد نداشت.
آوی کلو، افسر ارشد بازنشسته ارتش اسرائیل که در سال ۲۰۱۶ گزارشی مفصل نوشته بود و مانند برخی گزارشهای دیگر به نبود شواهد قطعی درباره دخالت ایران رسیده بود، گفت:
«این یک نقطه کور جمعی بود.»
با این وجود، عملیات علیه ایران ادامه یافت.
کلو گفت:
«ایران تبدیل به دیو و هیولای ذهنی ما شده بود.»
امروزه در اسرائیل، پس از سالها عملیات خونین علیه ایران، دیدگاه غالب میان افرادی که در جستوجوی رون آراد نقش داشتهاند این است که او هرگز در اختیار ایران نبوده و تهران نیز در ناپدید شدنش نقشی نداشته است. این موضوع را مقامهای آگاه از اطلاعات امنیتی به نیویورکتایمز گفتهاند.
اطلاعات تازهای که در جریان جنگهای اسرائیل با ایران و حزبالله جمعآوری شده، این نتیجهگیری را تقویت کرده است.
مقامهایی که زمانی یقین داشتند ایران مسئول این ماجراست، اکنون به نیویورکتایمز گفتهاند که احتمالاً از ابتدا اشتباه میکردند.
از جمله این افراد راز زیمت، تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل است که در نگارش گزارش مهم سال ۲۰۰۵ مشارکت داشت؛ گزارشی که مسئولیت را متوجه تهران میکرد.
او در مصاحبهای اخیر گفته است ارزیابی آن زمان احتمالاً اشتباه بوده، زیرا «تمایل طبیعی برای نسبت دادن همه چیز به حکومت تهران» وجود داشته است.
در مصاحبهها، هیچکس ادعا نکرد که مقامهای اطلاعاتی اسرائیل عمداً دولت این کشور را درباره نقش ایران گمراه کردهاند.
بلکه گفتهاند نتیجهگیریها بر اساس شواهد پراکنده یا غیرمستقیم بوده و احتمالاً تحت تأثیر سوگیری تأییدی قرار گرفته است؛ یعنی تمایل به دادن وزن بیشتر به شواهدی که با باورهای قبلی فرد سازگار هستند.
چنین سوگیریهایی پیش از این نیز دید اسرائیل را مخدوش کردهاند.
پیش از حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به رهبری حماس، مقامهای اسرائیلی چنان درگیر ایران و حزبالله بودند که تهدید نزدیکتر حماس را دستکم گرفتند؛ با وجود آنکه حماس میلیونها دلار جمعآوری کرده و برای حمله آماده میشد.
مقامهای اسرائیلی چنان اطمینان داشتند که حماس قادر به اجرای یک حمله هماهنگ نیست که حتی با وجود دستیابی به طرحهای عملیاتی آن، احتمال وقوع حمله را جدی نگرفتند.
همچنین پیش از جنگ کنونی با ایران، مقامهای اسرائیلی بار دیگر بیش از اندازه به اطلاعات خود اعتماد کردند؛ آنها به اشتباه پیشبینی کرده بودند که یک خیزش مردمی میتواند حکومت تهران را سرنگون کند.
سازمان اطلاعات خارجی اسرائیل، موساد، از اظهارنظر درباره اطلاعاتی که درباره رون آراد تولید کرده و عملیاتهایی که برای یافتن او انجام داده است، خودداری کرد.
سخنگوی ارتش اسرائیل نیز گفت رون آراد همچنان زنده تلقی میشود و در وضعیت مفقودالاثر قرار دارد.
نیویورکتایمز با دهها مقام ایرانی، اسرائیلی و آمریکایی و افراد دیگری که مستقیماً در جستوجوی آراد دخیل بودهاند مصاحبه کرده است.
این روزنامه همچنین با خانوادهها، دوستان و نزدیکان دو ژنرال ایرانی ربودهشده گفتوگو کرده است.
برخی از مصاحبهشوندگان برای صحبت درباره اسرار نظامی و اطلاعاتی خواستار ناشناس ماندن شدند.
این مصاحبهها جزئیات تازهای درباره لحظات مهم، فرضیههای نادرست و هزینههای مرگبار این ماجرا آشکار میکند.
جستوجوی رون آراد، بهنوعی داستان چند نسل بیاعتمادی متقابل و خشونت میان اسرائیل، ایران و نیروهای نیابتی آن است.
درگیریها و دیپلماسی پنهانی تقریباً تمام تاریخ جمهوری اسلامی ایران را دربر گرفته است.
رهبران اسرائیل، صرفنظر از گرایش سیاسی و حزبی خود، برای مسئول دانستن ایران در ناپدید شدن آراد به اطلاعات امنیتی تکیه کردهاند.
نشانهای از تغییر دیدگاهها این است که نیروهای ویژه اسرائیل در سال جاری برای یافتن جسد آراد اعزام شدند؛ نه به ایران، بلکه به روستایی کوچک در لبنان.
داستان از همانجا آغاز شده بود.
ناپدید شدن
در ۱۶ اکتبر ۱۹۸۶، یک هواپیمای جنگنده اسرائیلی از نوع اف-۴ فانتوم در آسمان جنوب لبنان به پرواز درآمد.
رون آراد که در آن زمان ۲۸ سال داشت و افسر تسلیحات هواپیما بود، یک هدف متعلق به سازمان آزادیبخش فلسطین را نشانه گرفت و شلیک کرد.
بمب زودتر از موعد منفجر شد و به هواپیما آسیب شدیدی وارد کرد.
آراد با صندلی پرتابشونده از هواپیما خارج شد.
پس از سالها تحقیق، همه بر سر یک موضوع توافق دارند: آراد به اسارت یک گروه شبهنظامی و سیاسی شیعه لبنانی به نام جنبش امل درآمد.
مصطفی دیرانی، مسئول امنیتی این گروه، مسئولیت رسیدگی به وضعیت خلبان سقوطکرده را بر عهده گرفت.
شبهنظامیان پیشنهاد کردند این گروگان را در ازای دریافت میلیونها دلار و آزادی زندانیان فلسطینی و لبنانی مبادله کنند.
اما اسحاق رابین، وزیر دفاع وقت اسرائیل، در سال ۱۹۸۵ به دلیل مبادله زندانیان هزینه سیاسی سنگینی پرداخته بود و تمایلی به توافق نداشت.
با متوقف شدن روند پیشرفت برای یافتن آراد، سوءظن اسرائیل متوجه ایران و حکومت اسلامی شیعه آن شد.
این فرضیه در آن زمان منطقی به نظر میرسید. ایران بازیگر مهمی در سیاست لبنان بود و به گروههای شیعه، از جمله جنبش امل، پول و آموزش نظامی ارائه میکرد.
در سال ۱۹۸۹، همسر آراد اعلام کرد که دولت اسرائیل به او گفته است «مدرک غیرقابل انکاری» در اختیار دارد که نشان میدهد همسرش زنده است و به مأموران ایرانی تحویل داده شده است.
دخالت ایران در ناپدید شدن آراد بهسرعت به یک باور عمومی و پذیرفتهشده تبدیل شد؛ با وجود آنکه مقامهای اسرائیلی در یافتن او در ایران هیچ پیشرفتی نداشتند.
پزشک ایرانی با یک داستان
فرضیه دخالت ایران در سال ۱۹۹۲ در داخل موساد تقویت شد.
اسرائیل پرلوف، افسر باسابقه موساد، تصور میکرد که آراد احتمالاً در هنگام سقوط زخمی شده و به مراقبت پزشکی نیاز داشته است.
پرلوف جستوجوی پزشکانی را آغاز کرد که ممکن بود این خلبان را دیده باشند.
او یک پزشک ایرانی پیدا کرد که ادعا میکرد آراد را هم در تهران و هم در لبنان درمان کرده است.
این موضوع میتوانست یک نقطه عطف مهم باشد. اگر پزشک قابل اعتماد بود، این ادعا مدرک محکمی محسوب میشد که آراد واقعاً به ایران منتقل شده است.
اما آزمایش دروغسنج درباره موضوع ایران نتیجه قطعی نداشت.
بنابراین پرلوف پزشک را برای بار دوم آزمایش کرد.
باز هم هنگامی که پزشک درباره دیدن آراد در ایران صحبت میکرد، نشانههایی از «اختلال» در پاسخهای او مشاهده شد.
با این حال، پرلوف در کتابی که سال گذشته منتشر کرد، نوشت:
«اما این اختلالها آنقدر جدی نبودند که صحت پاسخهای او را زیر سؤال ببرند.»
او پزشک را معتبر تشخیص داد، اما تصمیم گرفت او را آزمایش کند.
پرلوف یک چمدان پر از پول نقد را باز کرد و آن را بهعنوان پاداش به پزشک پیشنهاد داد. تنها کاری که پزشک باید انجام میداد این بود که ثابت کند خلبان مفقودشده را درمان کرده است.
اما دیگر هرگز آن پزشک را ندید و مأموران موساد نیز هیچگاه نتوانستند ادعای او را تأیید کنند.
با این وجود، پرلوف در کتابش نوشت که برخوردهایش با آن پزشک، این باور را در او تقویت کرده بود که:
«ایرانیها تا گردن در نگهداری رون آراد دخالت دارند.»
چند سال بعد، افسر دیگری از موساد به نام رامی ایگرا این ماجرا را بررسی کرد و به نتیجه کاملاً متفاوتی رسید.
ایگرا در گفتوگو با نیویورکتایمز گفت از نظر او آن پزشک دروغگو بوده و به دنبال دریافت پول هنگفتی بوده است.
ایگرا احتمال میداد که موساد در جستوجوی شواهدی برای اثبات فرضیه خودش بوده و در نهایت همان چیزی را پیدا کرده که از ابتدا به دنبالش بوده است.
با این حال، داستان آن پزشک به بخشی از شواهد رسمی علیه ایران تبدیل شد.
ارزیابی مخالف ایگرا نیز تقریباً هیچ تأثیری بر روند تصمیمگیری نداشت.
عملیات «نیش سمی»
در سال ۱۹۹۴، مهمترین و جنجالیترین مدرک علیه ایران در معرض دید عموم قرار گرفت و برای دههها افکار عمومی و گزارشهای رسانهای را تحت تأثیر قرار داد.
نیروهای ویژه اسرائیل وارد لبنان شدند و مصطفی دیرانی، عضو گروه شبهنظامی امل را که آخرین فرد شناختهشده مرتبط با نگهداری آراد بود، ربودند.
آنها او را در عملیاتی با نام «نیش سمی» (Poisonous Sting) به یک زندان زیرزمینی در اسرائیل منتقل کردند.
دیرانی در جریان بازجویی گفت آراد را در خانهای در روستای لبنانی نبیچیت پنهان کرده بود؛ جایی که خانوادهای مورد اعتماد قرار بود از او مراقبت کنند.
او گفت یک شب، مردانی که مأمور نگهبانی از آراد بودند، خانه را ترک کرده بودند؛ احتمالاً در واکنش به حملهای دیگر از سوی اسرائیل در همان نزدیکی.
وقتی آنها بازگشتند، آراد ناپدید شده بود.
سالها گذشته بود و دیرانی میگفت نمیداند خلبان کجا رفته است.
اما بازجوی او این حرف را باور نمیکرد.
دورون زهاوی، بازجوی دیرانی، بعدها در مصاحبهای گفت:
«نمیشد با دیرانی از طریق استدلال و منطق به نتیجه رسید. تنها چیزی که کار میکرد، زور بود.»
دیرانی بعدها شهادت داد که مورد شکنجه جسمی و جنسی قرار گرفته است؛ ادعاهایی که دولت اسرائیل بهطور کلی آنها را رد کرد.
با این حال، دولت اسرائیل رفتار خشن با او را پذیرفت و اذعان کرد که ممکن است او را به تعرض جنسی تهدید کرده باشند.
دیرانی در جریان بازجوییهای خشن، از دیداری با یک مقام ایرانی سخن گفت که به او گفته بود سپاه پاسداران آراد را ربوده و به یک اردوگاه زندان در ایران منتقل کرده است.
زهاوی گفت:
«بعد از اینکه روحش را از او گرفتند و خون بالا آورد، تازه درباره یک مجموعه عظیم اردوگاههای سپاه پاسداران در ایران برای ما صحبت کرد.»
برخی این سخنان را مدرکی علیه ایران تلقی کردند.
دیگران آن را حاصل شکنجه و غیرقابل اعتماد دانستند.
رامی ایگرا، افسر موساد، به این نتیجه رسید که هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد مقامهای ایرانی آراد را در اختیار داشتهاند.
تا امروز نیز هیچ مدرکی برای اثبات ادعای دیرانی درباره نگهداری آراد در یک زندان ایرانی پیدا نشده است.
مقامهای اسرائیلی میگویند برخی معتقدند دیرانی واقعاً گفتوگوی خود با مقام ایرانی را بازگو کرده بود، اما اطلاعاتی که آن مقام ایرانی به او داده بود، از اساس نادرست بوده است.
تحلیل ایگرا به این نتیجه نرسید که دقیقاً چه اتفاقی برای آراد افتاده است.
شاید او هنگام تلاش برای فرار کشته شده بود.
شاید هم اسیرکنندگانش در جریان درگیریهای تلافیجویانه آن دوران، او را به انتقام کشته بودند.
او منطقیترین توضیح را این میدانست که داستان آراد در لبنان آغاز شده و همانجا نیز پایان یافته است.
ایگرا گفت:
«این یک راهحل ساده برای یک مسئله پیچیده بود.»
اما داستان دیرانی در اسرائیل خبر بزرگی شد.
به نظر میرسید این داستان سوءظنهای چندینساله درباره نقش ایران در ناپدید شدن آراد را تأیید میکند.
روزنامهنگاران، تحلیلگران و مقامهای ارشد دولتی سالها این روایت را تکرار کردند.
اسحاق رابین در سال ۱۹۹۵ گفت:
«مقامهای ایرانی بیش از شش سال است که رون آراد را در اختیار دارند و آنها مستقیماً و بهطور کامل مسئول سرنوشت او هستند.»
ایران وارد جستوجو میشود
دولت اسرائیل که مطمئن شده بود ایران مسئول ماجراست، فشار شدیدی بر رهبران حکومت ایران وارد کرد.
محمدعلی ابطحی، معاون رئیسجمهور ایران در فاصله سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۵، در مصاحبه تلفنی از تهران به نیویورکتایمز گفت:
«مسئله رون آراد همهجا دنبال ما بود. در هر دیدار بینالمللی که داشتیم، از ما درباره رون آراد سؤال میکردند؛ رون آراد، رون آراد.»
این موضوع حتی تا واتیکان نیز دنبال شد.
وقتی محمد خاتمی، رئیسجمهور وقت ایران، در سال ۱۹۹۹ به رم سفر کرد، پاپ ژان پل دوم نامهای از همسر آراد را به او داد که در آن برای دریافت اطلاعات درباره سرنوشت همسرش التماس کرده بود.
ابطحی گفت:
«اسرائیل درباره نقش ایران در پرونده رون آراد وسواس پیدا کرده بود. موضع ما این بود که این موضوع هیچ ارتباطی با ما ندارد. این اتفاق در لبنان افتاده بود.»
اما موضوعی ذهن برخی مقامهای اطلاعاتی اسرائیل را به خود مشغول کرده بود.
ایران میدانست که اسرائیل برای به دست آوردن اطلاعات درباره آراد حاضر است بهای سنگینی بپردازد.
اگر رهبران ایران چنین اطلاعاتی در اختیار داشتند، چرا تلاش نمیکردند از آن برای کسب امتیاز استفاده کنند؟
سرانجام در سال ۲۰۰۴ به نظر میرسید چنین اتفاقی در حال رخ دادن است.
اسرائیل موافقت کرد یک زندانی سرشناس لبنانی را در ازای دریافت شواهد ژنتیکی درباره سرنوشت آراد آزاد کند.
حسن نصرالله، رهبر وقت حزبالله، علاقهمند بود این توافق به نتیجه برسد؛ بنابراین از دولت ایران کمک خواست.
گرهارد کنراد، مأمور اطلاعاتی آلمان که در میانجیگری مذاکرات نقش داشت، به نیویورکتایمز گفت:
«این تصور را پیدا کردم که آنها ــ حزبالله و ایرانیها ــ واقعاً با تمام توان تلاش میکردند تا جسد را پیدا کنند. نصرالله میدانست که میتواند هر بهایی برای او مطالبه کند، حتی اگر او مرده باشد.»
ایران عبدالله صابری، فرمانده سپاه پاسداران را که سالهای زیادی در لبنان خدمت کرده بود، برای کمک به هماهنگی جستوجو اعزام کرد.
این موضوع را مقامهای سابق اسرائیلی و ایرانی تأیید کردهاند.
تحقیقات مشترک حزبالله و ایران با تهیه گزارشی محرمانه پایان یافت.
بر اساس این گزارش که جزئیات آن پیش از این منتشر نشده بود، آراد در سال ۱۹۸۸ در نبیچیت، روستایی در شرق لبنان که در آن نگهداری میشد، جان باخته بود.
به گفته سه مقام سابق ایرانی، این سند نتیجه گرفته بود که به احتمال زیاد جسد او در جایی از همان منطقه دفن شده است.
اهمیت این یافتهها به حدی بود که علیاکبر هاشمی رفسنجانی، رئیسجمهور پیشین ایران که در جستوجو مشارکت داشت، یکی از فرزندان خود را مأمور کرد تا شخصاً این اطلاعات را به آلمان ببرد و تحویل دهد.
حسین موسویان، سفیر سابق ایران در آلمان، گفت:
«در تمام مدت مذاکرات، اسرائیل اصرار داشت که ما اطلاعاتی درباره رون آراد پیدا کنیم، اما ما نتوانستیم چیزی پیدا کنیم.»
میانجیهای آلمانی این مشارکت در سطح بالا را نشانه جدیت ایران و تمایل این کشور برای همکاری میدانستند.
اما اسرائیل این موضوع را کاملاً متفاوت تفسیر کرد.
افسران اطلاعاتی اسرائیل میپرسیدند چرا ایران باید یک فرمانده سپاه پاسداران را برای هدایت جستوجو اعزام کند، اگر در ناپدید شدن آراد نقشی نداشته است؟
از نگاه اسرائیلیها، این اقدام نشانه دخالت ایران در بالاترین سطوح بود.
راز زیمت، افسر سابق اطلاعاتی اسرائیل که در بررسی این موضوع مشارکت داشت، به نیویورکتایمز گفت:
«این واقعیت که یک ژنرال بسیار مهم ایرانی از تهران به لبنان پرواز کرد تا اطلاعات منحصربهفردی را ارائه کند و به حزبالله برای پیدا کردن محل دفن کمک کند، تنها اعتقاد عمیق ما را تقویت کرد که ایران پشت این ماجرا بوده است.»
در سال ۲۰۰۵، گزارش اطلاعاتی اسرائیل نتیجه گرفت که آراد حتماً به دست سپاه پاسداران ربوده شده است.
این گزارش مهم همچنان طبقهبندیشده و محرمانه است، اما نتیجهگیری آن بارها در رسانهها منتشر شده است.
زیمت، که امروز پژوهشگر شناختهشدهای در زمینه ایران است، گفت وقتی به گذشته نگاه میکند، خود او و همکارانش دچار محدودیت شدید در نگاه و تحلیل شده بودند.
او گفت:
«و این آخرین باری نبود که چنین اتفاقی افتاد.»
یک قتل، با وجود هشدارها
در سال ۲۰۰۶، یووال دیسکین، رئیس سازمان امنیت داخلی اسرائیل (شاباک)، دستور بررسی جامع پرونده آراد را صادر کرد.
پس از دو دهه بدون هیچ پیشرفتی، محققان تمام ابعاد پرونده را دوباره بررسی کردند.
دیسکین در مصاحبه با نیویورکتایمز گفت:
«ما همه چیز را، مورد به مورد، بررسی کردیم و تمام منابع، میزان اعتبار آنها و شیوه به دست آمدن اطلاعات را ارزیابی کردیم.»
او ادامه داد:
«به این نتیجه رسیدیم که تمام گزارشها یا تحلیلهایی که بر اساس آنها گفته میشد رون آراد در مقطعی به ایران منتقل شده یا به آنجا رسیده است، نادرست بودند و بر اشتباهات جدی در خواندن اطلاعات جمعآوریشده یا بر اطلاعات غیرقابل اعتماد و اشتباه استوار بودند.»
این ارزیابی اطلاعاتی پیشتر توسط یوآو لیمور، روزنامهنگار اسرائیلی، در کتاب سال ۲۰۲۳ خود با عنوان «بازجو» منتشر شده بود.
تیم شاباک به این نتیجه رسید که آراد هرگز به دست حزبالله یا سپاه پاسداران نیفتاده است.
به گفته این تیم، پاسخ معمای ناپدید شدن او به احتمال زیاد در روستای نبیچیت قرار داشت؛ همان جایی که تحقیقات مشترک حزبالله و ایران سالها پیش به آن اشاره کرده بودند.
دیسکین گفت این گزارش در داخل دولت چندان مورد توجه قرار نگرفت.
موساد به جای کنار گذاشتن فرضیه ایران، با انجام عملیاتی جسورانه و آدمرباییای که پیش از این گزارش نشده بود، بر این فرضیه پافشاری کرد.
یکی از ژنرالهای نیروی قدس سپاه پاسداران به نام علیرضا عسگری سالها در رادار موساد قرار داشت.
این ژنرال ارتباط نزدیکی با رهبران حزبالله داشت و به مقام معاون وزیر دفاع ایران رسیده بود.
مهمتر از همه اینکه او اندکی پس از ناپدید شدن آراد، وارد لبنان شده بود.
در دسامبر ۲۰۰۶، ژنرال عسگری به استانبول پرواز کرد و در هتل جیلان اقامت گزید.
این موضوع را همسرش، زیبا احمدی، نقل کرده است.
او از آنجا ناپدید شد.
ناپدید شدن ژنرال عسگری بهسرعت به یکی از بزرگترین معماهای دنیای اطلاعات و جاسوسی تبدیل شد.
اسرائیلیها همواره هرگونه دخالت در این ماجرا را انکار کردهاند.
سالها بعد، هنگامی که ایالات متحده و ایران درباره توافق هستهای و مبادله زندانیان مذاکره میکردند، ایرانیها از همتایان آمریکایی خود پرسیدند چه اتفاقی برای ژنرال مفقودشده آنها افتاده است.
مقامهای آمریکایی دخالت خود را انکار کردند، اما در خفا شروع به پرسوجو کردند.
بر اساس گفته یکی از مقامهای سابق آمریکایی که در مذاکرات حضور داشت، مقامهای اسرائیلی به مذاکرهکنندگان آمریکایی گفته بودند که ژنرال عسگری مرده است.
سه مقام سابق دیگر آمریکایی که همکاری نزدیکی با اسرائیل داشتند، گفتند مأموران موساد ژنرال عسگری را ربوده، برای چند هفته بازجویی کرده و سپس او را کشتهاند.
یکی از این مقامها گفت ژنرال را در داخل یک کشتی بازجویی کرده و سپس جسدش را به دریای سیاه انداخته بودند.
آنها گفتند موساد از ژنرال درباره احتمال دخالتش در ناپدید شدن آراد بازجویی کرده بود.
اما بازجویان هیچ ارتباطی میان او و ناپدید شدن آراد پیدا نکردند.
اسحاق ایلان، بازپرس ارشد شاباک، در مصاحبهای با نیویورکتایمز از گفتوگویی با مقامهای موساد پیش از ناپدید شدن ژنرال عسگری یاد کرد.
او بدون ذکر نام ژنرال گفت پیش از عملیات، درباره یک مأموریت اطلاعاتی پرخطر مرتبط با ناپدید شدن خلبان به او توضیح داده شده بود.
او پیش از مرگش در سال ۲۰۲۰ گفت:
«حتی پیش از انجام عملیات فهمیده بودم که راهحل اصلاً آنجا نیست.»
مشخص نیست آمریکاییها تا چه اندازه اطلاعاتی را که درباره ناپدید شدن ژنرال عسگری به دست آورده بودند، در اختیار ایران گذاشتند.
ایران تحقیقات مستقلی انجام داد.
زیبا احمدی به نیویورکتایمز گفت محققان به او گفته بودند مأموران اسرائیلی وارد اتاق هتل همسرش شده، به او داروی بیهوشی داده و او را ربودهاند.
او گفت محققان خودروی مورد استفاده در عملیات را پیدا کرده بودند که در نزدیکی دریای سیاه رها شده بود.
وقتی از او پرسیدند چرا اسرائیلیها باید بخواهند از همسرش بازجویی کنند، پاسخ داد:
«مگر تا به حال نام رون آراد را نشنیدهاید؟»
هشدارهای بیشتر؛ یک ربایش دیگر
بازجویی از ژنرال عسگری هیچ مدرکی درباره محل نگهداری آراد به دست نداد.
بنابراین مقامهای اسرائیلی بار دیگر از نقطه صفر شروع کردند.
آوی کلو، که در سال ۲۰۱۴ ریاست واحد مفقودالاثرهای ارتش اسرائیل را بر عهده داشت، در مصاحبه با نیویورکتایمز توضیح داد که چگونه سالها مکالمات شنودشده، گزارشهای منابع اطلاعاتی و ارزیابیهای تحلیلی را بررسی کرده است.
او به همان نتیجهای رسید که تیم شاباک و تحقیقات مشترک حزبالله و ایران سالها پیش به آن رسیده بودند:
رون آراد به احتمال زیاد در سال ۱۹۸۸ درگذشته بود و احتمالاً در نبیچیت جان باخته بود.
او هرگز در ایران نبود.
کلو گفت گزارش مفصل خود را در اواخر سال ۲۰۱۶ به بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، تحویل داده است.
نتیجهگیری این گزارش بهسرعت در اخبار شبکه دو تلویزیون اسرائیل منتشر شد.
کلو تا زمان بازنشستگی در سال ۲۰۱۹ تصور میکرد فرضیه دخالت ایران دیگر کنار گذاشته شده است.
او در گفتوگو با همکارانش توصیه کرده بود که جمعآوری اطلاعات در آینده بر روستای نبیچیت متمرکز شود.
کلو گفت به مقامهای اطلاعاتی اسرائیل بهصراحت گفته بود که ربودن ایرانیها کمکی به حل پرونده آراد نخواهد کرد.
اما دو سال بعد، تقریباً دو دهه پس از آنکه در هماهنگی جستوجوی آراد در لبنان مشارکت کرده بود، ژنرال عبدالله صابری از آپارتمان خود خارج شد و سر از داخل یک جعبه یخچال و یک ون متعلق به موساد درآورد.
اسرائیلیها هرگز دست از این سوءظن برنداشته بودند که ژنرال صابری حتماً اطلاعاتی درباره محل نگهداری خلبان دارد.
پس از بازجویی طولانی، ژنرال گیج و سردرگم در خیابانی در ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی رها شد.
او بعدها گفت که شکنجه شده است.
در پی بالا گرفتن پرسشها در اسرائیل، داوید بارنئا، رئیس وقت موساد، گفت که انجام عملیاتی را برای به دست آوردن اطلاعات درباره آراد تأیید کرده است.
او این مأموریت را عملیاتی «شجاعانه و جسورانه» توصیف کرد، اما گفت که در نهایت یک «شکست» بوده است.
بازگشت سرانجام به نقطه آغاز
پس از آن، بارنئا به اعضای موساد گفت که بهتر است تمام دانستههای خود درباره پرونده آراد را دور بریزند و در دستگاه کاغذخردکن بیندازند.
این موضوع را نزدیکان او نقل کردهاند.
هیچیک از عملیاتها، ربایشها، حملات یا قتلها نتوانسته بود آنها را به یافتن این خلبان مفقودشده نزدیکتر کند.
موساد سرانجام شروع به بررسی جدی روستای نبیچیت کرد.
این همان روستایی بود که دیرانی سالها پیش در بازجوییها گفته بود آراد را در آنجا و نزد خانوادهای مورد اعتماد پنهان کرده است.
او گفته بود آن افراد یک شب آراد را تنها گذاشته بودند تا با نیروهای اسرائیلی که در نزدیکی روستا حضور داشتند بجنگند.
این همان روستایی بود که تحقیقات حزبالله و ایران نیز آن را محل احتمالی دفن آراد تشخیص داده بود.
دستکم دو تحقیق بعدی اسرائیل نیز به همین نتیجه رسیده بودند.
مقامهای سابق اسرائیلی و مقامهای کنونی لبنانی میگویند یکی از معدود افرادی که مظنون بودند در سال ۱۹۸۸ از محل نگهداری آراد اطلاع داشته، احمد شکر، افسر بازنشسته امنیتی لبنان بوده است.
در دسامبر سال گذشته، شکر خانه خود را برای شرکت در جلسهای ترک کرد که تصور میکرد درباره یک معامله تجاری است.
اما او بلافاصله ناپدید شد.
مقامهای لبنانی معتقدند مأموران اسرائیلی او را ربودهاند.
محل نگهداری شکر همچنان نامعلوم است؛ همانطور که مشخص نیست او چه اطلاعاتی ممکن است در اختیار بازجویان قرار داده باشد.
مقامهای اسرائیلی اکنون میگویند نزدیکترین چیزی که دولت بهعنوان یک فرضیه در اختیار دارد، این است که آراد در انتقام از کشته شدن برادر احمد شکر اعدام شده باشد.
برادر احمد شکر در جریان نبرد با نیروهای اسرائیلی در همان شب سال ۱۹۸۸ کشته شده بود.
البته رانا شکر، خواهرزاده احمد شکر، در مصاحبهای گفته است عمویش هیچ ارتباطی با رون آراد نداشته است.
چند ماه پس از ناپدید شدن احمد شکر، سربازان اسرائیلی به روستای نبیچیت یورش بردند.
این عملیات یکی از مرگبارترین درگیریها در دور اخیر جنگ با حزبالله بود.
دهها لبنانی کشته یا زخمی شدند.
سربازان اسرائیلی بخشی از یک گورستان را جستوجو کردند تا بقایای جسد آراد را پیدا کنند.
آنها قبری را از زیر خاک بیرون آوردند، اما چیزی پیدا نکردند.
با این حال، مقامها میگویند جستوجو همچنان ادامه دارد؛ با این تفاوت که اکنون تمرکز آن به جای ایران، بر لبنان قرار گرفته است.
آوی کلو گفت:
«ما باید ۲۰ سال پیش به آنجا میرفتیم. این یک شکست بود. ما نتوانستیم از روایتی که میگفت ایران در این ماجرا دخالت داشته، فاصله بگیریم. نتوانستیم آراد را از تهدید ایران جدا کنیم. این موضوع بیش از اندازه عمیق در وسواس فکری ما ریشه دوانده بود.»
گال کوپلوویتز و یوان وارد نیز در تهیه این گزارش مشارکت داشتهاند.
نکات مهم و دلالتهای گزارش
به نظرم برای فهم اهمیت این گزارش، باید چند موضوع را از یکدیگر تفکیک کرد:
۱. ادعای اصلی مقاله درباره ژنرال علیرضا عسگری
نیویورکتایمز مدعی است موساد ژنرال علیرضا عسگری را در سال ۲۰۰۶ در استانبول ربوده، چند هفته بازجویی کرده و سپس به قتل رسانده است. در روایت یکی از مقامهای سابق آمریکایی، جسد او به دریای سیاه انداخته شده است.
این ادعا در مقاله به نقل از سه مقام سابق آمریکایی مطرح شده و نه بر اساس ارائه سند مستقیم از عملیات.
۲. ارتباط ربایش عسگری با پرونده رون آراد
نکته بسیار مهم مقاله این است که مدعی میشود علت اصلی ربایش عسگری، نه لزوماً فعالیتهای او در نیروی قدس یا اطلاعات نظامی ایران، بلکه تلاش موساد برای کشف سرنوشت رون آراد بوده است.
طبق این روایت، اسرائیل تصور میکرد عسگری به دلیل حضور در لبنان در سالهای پس از ناپدید شدن آراد، اطلاعاتی درباره او دارد؛ اما بازجویی از او نیز نتیجهای نداشت.
۳. ماجرای ژنرال عبدالله صابری
مقاله مدعی است موساد در سپتامبر ۲۰۲۱ ژنرال عبدالله صابری را در دمشق ربود، به اسرائیل منتقل کرد و پس از بازجویی در ژوهانسبورگ رها کرد.
هدف بازجویی نیز مشخصاً کسب اطلاعات درباره رون آراد بوده است.
۴. اعتراف مهم در داخل ساختار اطلاعاتی اسرائیل
مهمترین بخش تحلیلی گزارش، اعتراف چند مقام اطلاعاتی سابق اسرائیل به اشتباه بودن فرضیه دخالت ایران است.
بهویژه گزارش یووال دیسکین در سال ۲۰۰۶ و بررسی آوی کلو در سال ۲۰۱۶ که هر دو به این نتیجه رسیده بودند که شواهدی برای انتقال آراد به ایران وجود ندارد.
با وجود این، عملیات علیه ایران ادامه پیدا کرد.
۵. تناقض اصلی در روایت اسرائیل
در این مقاله یک تناقض اساسی مطرح میشود:
ایران و حزبالله برای یافتن سرنوشت آراد تحقیق کردند و به این نتیجه رسیدند که او احتمالاً در لبنان و در سال ۱۹۸۸ جان باخته است؛ اما اسرائیل همین همکاری را نشانه دخالت ایران در ناپدید شدن او تلقی کرد.
یعنی اقدامی که از دید ایران نشانه همکاری برای حل یک پرونده بود، از دید اسرائیل به مدرکی برای اثبات اتهام تبدیل شد.
۶. اهمیت سیاسی و اطلاعاتی مقاله
اگر ادعاهای این گزارش درست باشند، موضوع صرفاً یک اشتباه اطلاعاتی در پرونده یک خلبان نیست؛ بلکه نشان میدهد چگونه یک فرضیه اثباتنشده درباره ایران میتواند در طول چند دهه مبنای عملیاتهای اطلاعاتی، آدمربایی و حتی قتل قرار گیرد.
البته باید توجه داشت که نیویورکتایمز در این گزارش، برخی اطلاعات را از مقامهای ناشناس نقل میکند و ادعاهای مربوط به قتل عسگری و جزئیات عملیاتها هنوز نیازمند اسناد مستقل و قابل بررسی هستند.
پیشنهاد من برای بررسی عمیقتر این گزارش: مهمترین محور، پرونده علیرضا عسگری است. میتوانیم ادعاهای نیویورکتایمز را با اطلاعات و روایتهای منتشرشده قبلی درباره ناپدید شدن او، سفرش به استانبول، نقش موساد و ادعای انتقال او به دریای سیاه، بندبهبند تطبیق دهیم تا مشخص شود کدام بخش مستند، کدام بخش متکی بر منابع ناشناس و کدام بخش هنوز اثباتنشده است.